عباس عظیمی،مهدی بهروزی،محمدولی احمدی
کارشناس تولید، کارشناس فنی و مکانیک پروژه،سرپرست واحد HSEE شرکت کویرتایر بیرجند
چکیده:
ناراحتی های اسکلتی- عضلانی یکی از مهم ترین عوامل آسیب زای شغلی و ناتوانی بوده که در بین این ناراحتی ها، آسیب های کمر متداولترین جراحات مرتبط با کار در صنایع مختلف می باشد. از آنجا که اجرای طرح های فنی و مهندسی با هدف مداخله ارگونومیک همزمان با بهره برداری از ایستگاه کاری علاوه بر تداخل با تولید نیازمند صرف زمان می باشد، باید تا انجام این موارد به دنبال راه حل کوتاه مدتی جهت کنترل شرایط و کاهش اثرات ناشی از عوامل زیان آور ارگونومیکی بود. در این موارد استفاده از روش های کنترل مدیریتی به عنوان یک راه حل کوتاه مدت، تکمیلی و یا تنها راه حل ( در مواردی که کنترلهای مهندسی قابل اجرا نباشد ) پیشنهاد می شود . یکی از این راه حلهای مدیریتی چرخش شغلی و یا جابجایی شغلی است . در این تحقیق که به روش کاربردی در شرکت کویرتایر صورت پذیرفت در ابتدا تمامی ایستگاه های کاری خط تولید شرکت مورد ارزیابی ارگونومیکی قرار گرفت و ایستگاه های بحرانی شناسایی گردید که در نهایت سالن تایرسازی مرحله دو بعنوان نمونه چرخش شغلی بصورت روزانه و سایر قسمت ها براساس نظریه گردش شغلی در مدت زمان طولانی تری نسبت به ایستگاه تایرسازی مورد هدف واقع شد. با توجه به اینکه انجام اقدامات اصلاحی مهندسی نیاز به صرف زمان و هزینه دارد ضمن اجرای آنها، برنامه چرخش و یا جابجایی شغلی بر پایه مسائل ارگونومیک و به عنوان یک راه حل کوتاه مدت تا انجام اقدامات اصلاحی در این پروژه در نظر گرفته شد که نتیجه آن کاهش احتمال ایجاد آسیبهای اسکلتی عضلانی تا انجام اقدامات فنی و مهندسی می باشد.
کلید واژه ها: اپراتور، پوسچر، چرخش و یا جابجایی شغلی، ریسک فاکتورهای ارگونومیکی، کمک اپراتور
محور مقاله: استفاده از راهکارهای مدیریتی در جهت کاهش آسیب های ناشی از کار
مقدمه:
ناراحتی های اسکلتی عضلانی یکی از مهمترین عوامل آسیب شغلی و ناتوانی در صنایع کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه می باشد که باعث اعمال هزینه های زیاد اقتصادی بر صنایع این کشورها می گردد. در حال حاضر، کنترل و کاهش ناراحتی های اسکلتی- عضلانی در بین نیروی کار یکی از مهمترین مشکلات متخصصین ارگونومی در سراسر جهان می باشد. اهمیت کنترل و کاهش این ناراحتی ها به قدری است که بسیاری از کشورها، پیشگیری از ناراحتی های اسکلتی- عضلانی ناشی از کار را در میان نیروی کار به عنوان یکی از اولویت های ملی مورد توجه قرار داده اند طبق بررسی انجام گرفته توسط سازمان بهداشت و مستندات ارائه شده از این سازمان (WHO) جهانی در سال 2013 در بین بیمار یهای شغلی، ناراحتی های اسکلتی- عضلانی ناشی از کار پس از بیماری های تنفسی شغلی در رتبه دوم قرار دارد همچنین بیش از 40 میلیون کارگر در اروپا تحت تأثیر این ناراحتی ها قرار دارند.
مطالعات نشان میدهد که 40% هزینه های بهداشتی مرتبط با کار در مشاغل جهان به علت ناراحتی های اسکلتی- عضلانی بر کشورها و به ویژه کشور های در حال توسعه تحمیل میگردد. مهم ترین ریسک فاکتورهایی که در ایجاد ناراحتی های اسکلتی- عضلانی نقش دارند عبارتند از: فعالیت تکراری، اعمال نیروی زیاد، پوسچر کاری نامناسب،فشارهای تماسی، ارتعاش و خستگی فیزیکی. همان طور که مواجهه با ریسک فاکتور های ذکر شده می تواند باعث ایجاد ناراحتی های اسکلتی- عضلانی از جمله کمردرد در بدن گردد، در مقابل آن راهکارهایی نیز برای کاهش مواجهه افراد با این ریسک فاکتورها و در نتیجه کاهش این ناراحتی ها وجود دارد مهم ترین این رویکردها شامل روش های کنترل های مهندسی (نیازمند گذر زمان و هزینه) و کنترلهای مدیرتی(کوتاه مدت و کم هزینه) می باشند.
بخش تجربی:
1-چرخش شغلی روزانه در تایرسازی
این مطالعه توصیفی- تحلیلی به صورت مداخله ای در ایستگاه کاری تایرسازی مرحله دو شرکت کویرتایرانجام گرفت. این قسمت از خط تولید دارای 155 نفر پرسنل شاغل می باشد که 76 نفر اپراتور تایرساز ، 67 نفر کمک اپراتور ، 6 نفر نیروی سرپرستی و 6 نفر پرسنل شاغل در قسمت های مختلف قسمت می باشند. در این قسمت از سالن تولید به محل ماشین های مختلف تایرسازی محصول ایستگاه قبل(کارکاس) و کلیه نیمه ساخته هایی که برای تولید تایرخام مورد نیاز است منتقل می شود. موارد ذکر شده توسط نیروی کمک اپراتور پس از کنترل و بازرسی کارت مشخصات همراه هر نیمه ساخته بروی ماشین بارگیری و آماده مصرف می گردد و به موازات آن پس از کنترل قسمت های مختلف، ماشین توسط اپراتور با توجه به دستورالعمل های کاری و ثبت مستندات راه اندازی می شود در اینجا اپراتور وظیفه ساخت و مونتاژ نیمه ساخته های مصرفی در ایستگاه درام بلت دستگاه و همچنین کنترل آمار تولیدی را بر عهده دارد که بدین منظور از شماره های مختلفی که به هر یک از اپراتورها اختصاص داده شده مباحث کمی و کیفی قابل ردیابی می باشد. پس از اتمام کار اپراتور در هر مرحله قطعات مونتاژی توسط ترانسفر دستگاه بصورت اتوماتیک به ایستگاه درام شیپ که محل انجام یکی از وظایف کمک اپراتور بصورت مستمر می باشد منتقل می گردد سپس کمک با قرار دادن محصول ایستگاه قبل(کارکاس) بروی درام شیپ ماشین اقدام به اجرای برنامه و در نهایت تولید تایر خام می نماید پس از اتمام کار تایرخام تولیدی توسط کمک اپراتور مورد بازرسی و کنترل در محل مشخص بروی ماشین قرار می گیرد پس از انجام کنترل های لازم محصول بروی پالت مخصوص گذاشته و توسط کمک اپراتور به ایستگاه بعد(رنگ زنی) خط تولید منتقل می شود البته لازم بذکر است در طول انجام فرآیند تولید تایرخام هر کدام از نیمه ساخته ها با توجه به متراژ مورد استفاده توسط نیروی کمک اپراتور در چند مرحله تعویض می گردد. فرآیند ذکر شده فوق بروی 17 ماشین تایرسازی موجود در سالن تایرسازی مرحله دو خط تولید در سه شیفت روز توسط پرسنل مختلف با پست های ذکر شده انجام می گیرد.. با مطالعات انجام گرفته توسط کارشناسان واحد های ایمنی و بهداشت بعنوان متولی مباحث ارگونومیکی و همچنین کارشناسان واحد تولید بعنوان متولی انجام امورات میدانی تولید، مشخص گردید بیشترین تاثیرات ریسک فاکتورهای ارگونومیکی به روی اپراتور اصلی ماشین با توجه به سوابق موجود می باشد که مهمترین علت در گذشته این افراد و میزان کار تعریف شده برای این پست بوده است چرا که در سال های قبل بدلیل عدم توجه به مسایل ارگونومیکی و ریسک فاکتورهای آن صدماتی به این افراد وارد آمده و موجب بروز امراضی چون کمردرد بر اثر ایستادن های طولانی و گردن درد بر اثر انجام کار تکراری گردیده است البته با گذشت زمان اقدامات کنترل فنی و مهندسی مختلفی چون تغییر قسمت های مختلف ماشین آلات ،ظروف حمل و نقل و ..... انجام شده که تا حدودی توانسته پاسخگوی نیاز پرسنل باشد. در ادامه و در راستای این امر مهم و تغییر روش های کنترل ریسک فاکتورها نتیجه بر آن شد چرخش شغلی بعنوان یکی از روش های کنترل مدیریتی انتخاب و مورد اجرا قرار گیرد. با مطرح شدن چرخش شغلی در جلسات کارشناسی با حضور نفرات مختلفی از واحد های ارگونومی،تولید و نماینده مدیریت برگزار شد و ابعاد مختلف موضوع مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت چرخش شغلی برخلاف عنوان ساده اش در اجرا با پیچیدگی های زیادی همراه است که اگر جوانب امر سنجیده نشود نه تنها موجب برون رفت از آسیب های ناشی از کار می شود بلکه خود به مشکلی نه چندان ساده تبدیل می شود. نتیجه جلسات متعدد و تبادل نظر بین کارشناسان و تحلیل اطلاعات گذشته این شد با توجه به اثر گذاری بیشتر ریسک فاکتورهای ارگونومی بر اپراتور تایرساز با رعایت انجام مقدمات کار شامل آموزش مدت زمان کاری پرسنل در شیفت با توجه به پستی که در آن مشغول به انجام کار هستند به میزان پنجاه درصد کاهش یابد و مابقی آن با جابجایی کمک اپراتور به جای اپراتور به وی محول گردد تا پنجاه درصد مابقی کار دو نفر پرسنل ذکر شده با جابجایی پست بصورت موقت و روزانه انجام وظیفه نمایند، روش تقسیم کار به این گونه است که با توجه به زمانسنجی انجام شده و بر اساس تایر تولیدی با سایزهای مختلف آمار تولید به دو قسمت تقسیم شده و هرکدام از اپراتور های(که پس از اجرای طرح عنوان کمک اپراتور و اپراتور به اجماع کلمه اپراتور تایرسازی رسیده اند) تایرسازی موظف به تولید پنجاه درصد از آمار تعریف شده دارند، پس از انجام طرح مذکور در ایستگاه تایرسازی خط تولید نتایج مطالعات حاکی از آن است که اثر گذاری ریسک فاکتورهای ارگونومی به میزان قابل تاملی کاهش یافته که نشانگر انتخاب درست مسیر بوده است. پس از مصاحبه های پی در پی در گروههای کاری متعدد با پرسنل دارای شرایط گوناگون و همچنین دریافت اطلاعات از معاینات دوره ای سالانه پرسنل شاغل در قسمت، نتایجی یافت شد که بر اثربخشی چرخش شغلی در پست سازمانی اپراتور تایرساز و کمک اپراتور تایرساز ثمربخش بوده است البته در ابتدای اجرای پروژه چرخش شغلی در قسمت مقاومت هایی از سوی برخی از پرسنل با سابقه کاری طولانی تر نسبت به باقی افراد روبرو شدیم که از نارضایتی های بعضاً بحق گلایه مند بودند که برخی از آنها در طی انجام پروژه به مدیریت تولید و با واسطه وی به مدیریت ارشد سازمان منتقل گردید و پس از دریافت قول مساعدت کلیه پرسنل راضی به انجام کار شدند ولی پس از گذشت مدت زمان کوتاهی از اجرای پروژه بازخوردهای جالبی از سوی نیروی کار شاغل دریافت شد که حاکی از رضایتمندی آنها از اجرای پروژه بوده است بطوریکه برخی از پرسنل از کاهش خستگی های ناشی از کار در طول مدت زمان اجرای چرخش شغلی در قسمت شدند و تعدادی نیز به بیان این مطلب پرداخته که اخیرا احساس خوشایندی از انجام کار دارند و کار به مسیری پیشرفت که نه تنها آن مقاومت های روز اول بتدریج کاهش یافت بلکه استقبال از طرح چرخش شغلی نیز بیشتر شد. در حین بررسی نحوه کار اپراتور و کمک نکاتی دیگری نیز نمایان شد که اگر به همراه چرخش شغلی بصورت تکمیلی پیاده سازی شوند اثربخشی پروژه را دوچندان می کند که در ادامه به برخی از آنها اشاره میکنم: 1-تغییر کفش کار پرسنل کمک(ایمنی) و یکسان سازی با کفش کار اپراتور(پرسنلی ملی) 2-یکسان سازی حقوق و مزایای کمک اپراتور و اپراتور 3-امکان نشستن در حین کار حتی بمیزان بسیار کم بروی صندلی های با ارتفاع بین 70الی 80 سانتیمتر4-حتی المقدور همکاری افراد همدل و با عقاید مشابه. از مزیت های عمده و قابل توجه چرخش شغلی در قسمت تایرسازی مرحله دو خط تولید: 1-چرخش کوتاه مدت پست می باشد که هم در سرعت نتیجه گیری و هم دامنه کاربرد نسبت به کاهش ریسک فاکتورهای ارگونومی تاثیر می گذارد. 2-افراد تحت پوشش این طرح به میزان تقریبی 10درصد از کل پرسنل شاغل در مجموعه خط تولید نیز بر اهمیت اجرای طرح چرخش شغلی در این قسمت افزوده است. 3-به لحاظ آمار تولیدی و مسایل حجم کار در مدت زمان کوتاه نیز تایرسازی خط تولید را برای اجرای طرح ویژه کرده است. 4-وسعت اجرای طرح به لحاظ پرسنل درگیر بگونه ای است که با توجه به موفقیت طرح اجرای آنرا در سایر قسمت ها تسهیل نموده و تبلیغ اجرای آن توسط تقریبا 10درصد از پرسنل شرکت بعنوان رویه اثربخش و کارآمد ادامه راه را هموارتر می سازد. 5-هدف گذاری و برنامه ریزی طرح چرخش شغلی در قسمتی که بخش عمده ای از پرسنل خط تولید را شامل می شود خود تضمین کننده منابع اعظم سازمان چه به لحاظ نیروی انسانی سالم و چه به لحاظ مادی می باشد. 6-اجرای پروژه ای مانند چرخش شغلی که حتی در مدت زمان کوتاه نیز نتایج آن برای نیروی کار قابل لمس است می تواند سازمان را به لحاظ همراهی پرسنل شاغل بعنوان مجریان امر تولید برای رسیدن به اهداف و تعالی مدنظر همراهی کند. امروزه ابعاد مختلفی از چرخش شغلی در سازمان های مختلف برای کارشناسان امر روشن شده است که مطالعات و تحقیقات گسترده ای نیز در این راستا انجام گرفته و نتایج قابل تاملی حاصل گردید در آغاز راه این موضوع برداشت می شود که بخش اعظمی از محاسن چرخش شغلی تنها در شرایط فیزیکی کار نیرو گنجانده شده ولی پس از گذشت مدت زمان نه چندان طولانی و با مصاحبه های میدانی با پرسنل نتایج مطلوبی بالاتر از فرضیات بدست می آید که نه تنها شرایط کار نیرو را تسهیل نموده بلکه فواید قابل ذکری را نیز برای سازمان به ارمغان می آورد که برخی از آنها عبارتند از: 1-افزایش بهره وری 2-افزایش روحیه کار 3-بوجود آمدن زمینه خلاقیت برای تمامی پرسنل 4-افزایش رضایت شغلی 5-کاهش امراض کار و بموازات آن کاهش غیبت از کار افراد 6-عدالت شغلی 7-کاهش حوادث و ..... می توان از موارد یاد شده بعنوان ماحصل عمده پیاده سازی چرخش شغلی در سازمان یاد کرد.
2-ورود الزامات ارگونومی در فرآیند تقاضای جابجایی شغلی در شرکت کویر تایر
یکی از مشکلاتی که در فرآیند جابه جایی شغلی وجود داشت بعضاً شرایط و نحوه انجام کار جدید فرد که یا خود فرد متقاضی جابه جایی بود یا بر اساس نیاز واحد این جابه جایی انجام می شد، با شرایط جسمی فرد متناسب نبود و این جابه جایی باعث بوجود آمدن و تشدید بیماریها و عوارض اسکلتی عضلانی در فرد می شد. در شرکت کویرتایر چند سالی است که بصورت ویژه به این موضوع اهمیت داده شده است بطوریکه در همین راستا اقدام به استقرار یک سیستم نموده است، روش کار بدین گونه می باشد که مشخصات فیزیکی مورد نیاز فرد برای تصدی یک شغل بر اساس شرح شغل آن تعریف شده است. فردی که بر اساس نیاز یا متقاضی جابجایی می باشد قبل از جابه جای نسبت به تکمیل فرم ارزیابی ارگونومیکی/HSE (پیوست) شغل جدید اقدام می کند.در این فرم ابتدا کارشناس ارگونومی پوسچر کاری فرد در شغل قبلی و جدید را بر اساس روش OWAS ارزیابی می کند که مشخص می گردد میزان ناراحتی در کدام شغل بیشتر می باشد سپس پرسش نامه عمومی نوردیک از طریق خود اظهاری برای فرد تکمیل و بر اساس آن نقشه عمومی ناراحتی های بدن (body map) برای فرد ترسیم می گردد. پزشک شرکت بر اساس سابقه پزشکی فرد و عوامل زیان آور در شغل جدید نظر خود را در خصوص جابه جایی فرد ارائه و در نهایت بر اساس نقشه عمومی ناراحتی فرد، پوسچر کاری فرد در شغل قبلی و فعلی، نظر پزشک معتمد، واحد HSE در خصوص جابه جایی فرد تصمیم گیری کرده و به اداره منابع انسانی جهت اعمال ارسال می گردد. شرایط کار در ایستگاههای مختلف کاری چه خط تولید و چه بخش های دیگر سازمان مورد مطالعه قرار گرفته و تعریف شده است و افراد چه در بدو استخدام و چه پرسنل دارای سابقه با توجه به خصوصیاتی که دارند و متناسب با شرایط جسمی آنها به هر ایستگاه و یا بخش معرفی می گردند. در خصوص افراد با سابقه کاری طولانی مدت با توجه به گذشت زمان و شرایط جدیدی که برای وی بوجود می آید دو عامل بازگشت به سوابق پزشکی ادوار گذشته و تکمیل فرم ذکر شده اقدام و وی به ایستگاه کاری مطابق با شرایط جدید منتقل می شود. در قسمت تشریح این مهم در ایستگاه تایرسازی بطور مفصل به مزایای آن اشاره شد که در واقعیت نیز قابل لمس می باشد.
یافته ها:
چرخش و یا جابجایی شغلی پس از اجرای پروژهای مختلفی در شرکت کویرتایر به یک اصل مبدل شده و مدیریت ارشد سازمان نیز تاکید ویژه ای بر اجرای هرچه بهتر توام با بهبود در تمامی قسمت های مجموعه دارد و با توجه به مزیت های عنوان شده در مطالب گذشته ارزش اجرای این تکنیک مدیریتی توام با کاهش ریسک فاکتورهای ارگونومیکی را دو چندان نموده و موجب شده تا جایگاه ویژه ای را در سیستم کسب نماید و به عنوان یک پروژه موفق مورد تبلیغ قرار گیرد. پیرو بررسی های بعمل آماده در نتایج معاینات ادواری دو سال 94 و 96 یافته های زیر مشاهده گردید. 1-روند رشد بیماری های اسکلتی عضلانی در بین پرسنل با سابقه بالاتر از 5 سال(نیروی های کویر تایر) ثابت و عدد 25 درصد را نشان می داد. 2-روند رشد بیماری های اسکلتی عضلانی در بین پرسنل با سابقه کمتر از 5 سال(نیروی های پیمانکار) با شرایط کاری یکسان و در نظر گرفتن طرح چرخش شغلی بخ میزان ده درصد کاهش یافته است. بازه زمانی یافته های این گروه از پرسنل دو سال کاری می باشد.
بحث و نتیجه گیری:
امروزه با توجه به اهمیت توجه به میزان منابع سازمان، شرایط، مشکلات و محدودیت های ملی،منطقه ای و بین المللی پیشروی سازمان و همچنین مسایل رقابتی می بایست تا حد زیادی نسبت به کاهش هزینه ها و حفظ منابع تلاش نمود، نیازهای نیروی انسانی بعنوان یکی از مهمترین منابع و به موازات آن چالش سازمان می بایست بصورت ویژه ای مدنظر قرار گیرد، در جهان امروز و پیچیدگی های گسترده ای که عرصه رقابت بر سازمان ها تحمیل کرده و همچنین با پیشرفت صنایع مختلف به جرات میتوان گفت نیروی کار و بالاتر از آن نیروی کار متخصص برگ برنده سازمان های موفق می باشند و وسیله ای برای رشد و نمو آنها خواهند شد البته این موضوع حائز اهمیت است که تربیت نیروی چندمهارته نیز میتواند بعنوان یک امتیاز مضاعف تلقی شود بطوریکه با آموزش های هدفمند و تکنیکهای کنترل مدیریتی مانند چرخش و یا جابجایی شغلی علاوه بر مقابله با ریسک فاکتورهای ارگونومی در مشاغل مختلف درون سازمانی تا حدود زیادی به پرسنل چندمهارته دست یافت و باعث افزایش قدرت رقابت سازمان در عرصه بازار فروش گردید. در پایان با توجه به اجرای طرح چرخش شغلی روزانه در بخشی از خط تولید (تایرسازی مرحله دو) و جابجایی شغلی در سایر سطوح و قسمت های سازمان با بازه های زمانی گوناگون مطالبی که در مقاله ذکر شد مزایایی را برای این شرکت به همراه داشت، بطور خلاصه همانطور که قبلا نیز بیان شد به آنها اشاره میکنم: 1-رضایت شغلی2-عدالت شغلی3-افزایش بهره وری 4-کاهش عوارض و بیماری های ناشی از کار 5-حفظ توانایی نیرو با توجه به گذشت زمان 6-کاهش حوادث و.......
مراجع:
1- غلامعلي رمزگويان، علي عاليخاني، محمد شادفر مقاله بررسي تاثير گردش شغلي (جابجايي شغلی) مديران شعب بانك ملت بر عملكرد آنها
2- محمد جهانگیری ، حسن محمد پور ، سعید موسوی ، چیمن سعیدی ، سید امیر رضا نگهبان وحدت فرجی طومار کندی ، مهدی جلالی، مجله سلامت و بهداشت دوره چهارم، شماره دوم، تابستان 1392 ، صفحات 134 تا 146
3-مطالب ارایه شده از سوی گروه تحقیقاتی طلوع سال1383